Telegraafsma #23: ‘Democratische vrienden en vijanden’.

‘De rechtsstaat’
Soms hoor je een woord, spreek je het woord uit, praat je er over en schrijf je het woord op met de kennelijke gedachte dat iedereen wel weet waar het over gaat. In de voorgaande, en juist ook in de volgende ‘Telegraafsma’s’ komt het woord ‘rechtsstaat’ voor. Het belang van een goed en gelijk begrip van het woord rechtsstaat blijkt bijzonder groot. Vandaar de keuze om in deze Telegraafsma #23 een voorstel voor ‘een definitie’ van ‘de rechtsstaat’ te doen.

Macht en tegenmacht
In de verhouding van ‘de mens’ tegenover ‘de staat’ spreken we nu steeds over ‘macht en tegenmacht’. Is de democratie uiteindelijk de baas? Werkt het recht? Is het rechtvaardig? Hebben we de regering waar we recht op hebben? Worden fouten hersteld?

Definitie
Het is om de genoemde uitwerking van het werk van Pieter Omtzigt, de beschrijvingen van procedures bij de Hoge Raad en de Raad van State, werkwijzen in de financiële dienstverlening, de aankomende parlementaire enquêtes (‘de onderste steen boven’), enzovoort met de definitie van ‘de rechtsstaat’ een vast uitgangspunt te geven. Alweer niet met automatisch gemakkelijk taalgebruik. Even met elkaar van gedachten wisselen:
“wat is een rechtsstaat eigenlijk?”.

Recht
Uit het woordenboek: “Een rechtsstaat is een staat waarin de grondslag van het gezag en het recht wordt gelegd en waarin de uitoefening van dit gezag in al zijn verschijningsvormen onder de heerschappij van het recht wordt geplaatst”.
Dus:
– een staat;
– met gezag;
– met recht;
– onder heerschappij van het recht,

Bescherming
Vanuit de rechtsstaatgedachte is willekeur te voorkomen en zijn rechtszekerheid en rechtsgelijkheid te bevorderen. In een rechtsstaat worden burgers tegen de macht van de staat beschermd door wetten.
Dus:
– rechtszekerheid;
– rechtsgelijkheid;
– bescherming van de burger tegen de macht van de staat door wetten.

Onafhankelijke rechters
Onafhankelijke rechters kunnen bij een conflict oordelen en worden geacht de wetten te volgen. Een rechter kan bij overtredingen sancties opleggen die wettelijk geregeld zijn. Als de rechters in een staat niet onafhankelijk zijn, mag die staat geen rechtsstaat genoemd worden.

Gebonden overheid
Belangrijk is dat niet enkel de rechtsonderhorige, maar ook de overheid gebonden is door deze wetten. In het Latijn wordt dit samengevat met de volgende spreuk: patere legem quam ipse fecisti (onderga de wet die je zelf hebt gemaakt). Vaak worden de begrippen democratie begrippe en rechtsstaat door elkaar gebruikt, maar een democratie hoeft niet per se een rechtsstaat te zijn, en een rechtsstaat is niet per definitie een democratie.

Rechtsstatelijkheid
Een rechtsstaat is een staat waarin de overheidsmacht aan banden wordt gelegd door het recht (zoals het woord zelf reeds aanduidt). En recht is meer dan een systeem van wetten. Als een overheid of een functionaris daarvan zijn macht misbruikt, is per definitie geen sprake van een rechtsstaat, maar van een gebrek daaraan. In een rechtsstaat heerst evenwicht tussen een teveel en een tekort aan regels en kunnen wetten de inhoudelijke toets der kritiek doorstaan. Daarom wordt tegenwoordig vaak gesproken over rechtsstatelijkheid in plaats van over
‘De Rechtsstaat’.

Integriteit
Volgens sommige staatsrechtsgeleerden is het nuttig om rechtsstatelijkheid te beschouwen als een deugd voor organisaties, als een positieve karaktertrek derhalve. Integriteit kan worden gezien als een component van rechtsstatelijkheid.

Elementen van rechtsstatelijkheid
Als belangrijke elementen van rechtsstatelijkheid worden beschouwd:
– de constitutie en het legaliteitsbeginsel:
– de voorgaande rechtsregel;
– de scheiding der machten: de trias politica;
– onafhankelijke rechtspraak;
– grondrechten.

Staatsinrichting
De staatsinrichting (= de constitutie) vormt het belangrijkste element van een rechtsstaat. Daarmee worden de bevoegdheden van de verschillende overheden (van de Staten Generaal tot de Waterschappen) aan de staatsorganen toegekend en de functies verdeeld.
De constitutie kan geschreven of ongeschreven zijn. Het geschreven deel is dan de grondwet.

De grondwet
De grondwet kan flexibel of rigide zijn, met een verzwaarde of een gewone wijzigingsprocedure. Nederland kent een rigide grondwet: wijzigingen vereisen een ruime meerderheid. Een constitutie vormt overigens geen garantie op rechtsstatelijkheid; zo kent de wereld een groot aantal dictaturen met uitstekende grondwetten.

Het legaliteitsbeginsel
Het legaliteitsbeginsel betekent dat ieder overheidsoptreden berust op algemene, voor herhaalde toepassing vatbare rechtsregels. Met de toekenning van de vereiste bevoegdheden aan de juiste partijen. Wetgevende, rechtsprekende en uitvoerende instanties zijn zelf ook gebonden door de wet. De binding van de rechtsprekende macht aan de wet blijkt ook uit de zogenaamde onschuldpresumptie: mensen moeten voor onschuldig gehouden worden tot het tegendeel is bewezen. Ze mogen niet opgesloten of anderszins gestraft worden als niet bewezen kan worden dat zij een wet hebben overtreden.

Voorafgaande rechtsregel
De voorafgaande rechtsregel’ houdt in dat nieuwe wetten niet met terugwerkende kracht mogen worden toepast: je kunt niet achteraf veroordeeld worden voor een actie die nog niet verboden was op het moment dat deze plaatsvond. Weliswaar geldt dit nulla poena-beginsel in principe vooral voor het strafrecht, toch wordt deze eis in het algemeen aan alle voor de burger ingrijpende bepalingen gesteld.

Scheiding der machten
‘Scheiding der machten’ is een wezenlijk element van de rechtsstaat. Verschillende ambten met eigen bevoegdheden controleren elkaar. Door deze aan de Engelse staatsleer ontleende term checks and balances, wordt voorkomen dat een bepaald overheidsapparaat zijn macht zou misbruiken. Hiervoor is van belang dat de regelsteller en de uitvoerder van een regel niet in één ambt verenigd mogen zijn. Anders kunnen overheidsdienaren te gemakkelijk zelfontworpen regels botvieren op de burger.

Montesquieu
Een systeem volgens de trias politica van Montesquieu kan de scheiding der machten veiligstellen, maar ook andere vormen van machtenscheiding – zoals een parlementair
stelsel – kunnen de rechtsstatelijkheid bevorderen. In de constitutie van de VS is deze gedachte ontwikkeld tot een systeem van machtsevenwicht (checks and balances).

Nederland niet strikt
Dat Nederland de machtenscheiding niet strikt heeft toegepast volgens Montesquieu blijkt onder andere uit de procedure van formele wetgeving. Een formele wet komt niet alleen tot stand door het parlement, ook de instemming van de uitvoerende macht is hiervoor vereist.
(Zie artikel 81 Grondwet: De vaststelling van wetten geschiedt door de regering en
de Staten-Generaal gezamenlijk). Anderzijds heeft de regering als uitvoerende macht een zelfstandige bevoegdheid tot materiële wet- en regelgeving met behulp van Algemene Maatregelen van Bestuur. (Artikel 89 Grondwet).

Onafhankelijke rechtspraak
 Onafhankelijke rechtspraak en de daaruit voortvloeiende rechtsbescherming tegen de overheid is een essentieel element van rechtsstatelijkheid.

Grondrechten
Grondrechten zijn een belangrijk element van rechtsstatelijkheid. In eerste instantie gaat het hierbij om klassieke grondrechten. Dit zijn immers ‘afweerrechten’ die onderdanen beschermen tegen de overheid, zie o.a.:
– de (Nederlandse) Grondwet artikel 1 t/m 17;
– het EVRM: Het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden;
– het IVBPR Het internationaal verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten.
Zij waarborgen jegens de burger een staatsvrije sfeer.
De kenmerken van deze regels zijn:
– het waarborgen van de overheidsonthouding;
– de regels zijn rechtens afdwingbaar.

Sociale grondrechten
In de twintigste eeuw is men sociale grondrechten ook tot de rechtsstaatidee gaan rekenen. Strikt genomen passen zij daar niet bij, omdat zij de macht van de overheid juist uitbreiden.
Als kenmerken zien we:
– de mogelijkheid van een overheidsingrijpen;
– en dat de regels niet vanzelfsprekend afdwingbaar zijn.

Democratie en rechtsstaat
In de huidige opvatting wordt democratie vaak beschouwd als een onmisbaar element van rechtsstatelijkheid. Toch behoort de democratie historisch en logisch gezien niet noodzakelijkerwijs tot de rechtsstaatsidee. Theoretisch kan men zich dan ook een rechtsstaat voorstellen waarbij de overheid zich aan voorafgaande regels gebonden heeft, grondrechten van burgers respecteert en ambten kent die elkaar controleren, zonder dat de overheid democratisch gekozen is en zonder dat de regels democratisch zijn vastgesteld. Zo is ook theoretisch een democratie mogelijk die geen rechtsstaat vormt, wanneer elk geschil bijvoorbeeld via televoting wordt beslecht, los van bestaande regels.

Vriend of vijand
Hoe kan men dan toch de democratie in de klassieke rechtsstaatidee toepassen? Men zou kunnen zeggen dat democratie burgers de mogelijkheid geeft om elementen van de overheidsmacht te beïnvloeden en te corrigeren. In die zin kan het bijdragen aan de checks and balances. Dit hoeft overigens niet: democratie kan meningen en keuzes toestaan die neigen naar absolutisme en totalirisme. Dan keert een democratie zich tegen de beperking van machtsuitoefening door de overheid zoals de rechtsstaat die beoogt. De rechtsstaat beschermt bovendien de rechten van minderheden en indien nodig soms dus tegenover een democratische meerderheid. Democratie kan dus een vriend, maar ook een vijand zijn van de rechtsstaat. Anders gesteld kan de rechtsstaat gezien worden als een correctie op de uitwassen van een te rigoureuze democratie.

(Bron: Wikipedia).

Met een volgende Telegraafsma zullen wij een interview meesturen met een staatsrechtspecialist ‘over het huidige functioneren van de rechtsstaat’.
Graag vernemen wij ook jouw gedachten en mening. Link:

Abonneren: klik hier.

Dit bericht is geplaatst in De Kloof, Maatschappij, Pieter Omtzigt, Politiek met de tags , , , . Bookmark de permalink.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.